Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin, h\u00e2ceg\u00e2n silsilesine mensup oldu\u011fu iddias\u0131yla kendisine Hoca Ahmed Yesev\u00ee de derler; onun tarih\u00ee h\u00fcviyetini g\u00f6sterecek vesikalar o kadar az ve o derece menk\u0131belerle kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n tenkit ve tahlili neticesinde bile kat\u00ee bir h\u00fckme varmak kabil olam\u0131yor. Mamafih, verece\u011fimiz malumat\u0131n, teferruat bak\u0131m\u0131ndan de\u011filse bile, umum\u00ee hatlar itibariyle hakikate \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ahmed, XI. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, garb\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da \u015fimdiki \u00c7imkent \u015fehrinin biraz \u015fark\u0131nda Sayram kasabas\u0131nda do\u011fdu, \u0130sf\u00eec\u00e2b veya Ak\u015fehir isimleri ile de maruf olup, o s\u0131ralarda \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn m\u00fchim bir merkezi olan bu kasabada T\u00fcrkler ve \u0130ranl\u0131lar ya\u015famakta idiler. \u0130brahim adl\u0131 bir \u015feyhin o\u011flu olan Ahmed yedi ya\u015f\u0131nda babas\u0131n\u0131 kaybetti ve ablas\u0131 ile beraber -sonradan T\u00fcrkistan ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f olan- Yesi \u015fehrine gelerek, orada yerle\u015fti. T\u00fcrk menk\u0131besinde O\u011fuz Han\u2019\u0131n payitaht\u0131 olarak g\u00f6sterilen bu \u015fehirde, o s\u0131rada Arslan Baba adl\u0131 me\u015fhur bir T\u00fcrk \u015feyhinin temsil etti\u011fi bir tasavvuf an\u2019anesi mevcuttu. Ahmed ilk tahsil y\u0131llar\u0131n\u0131 burada ge\u00e7irdikten sonra, M\u00e2vera\u00fcnnehir\u2019in b\u00fcy\u00fck \u0130sl\u00e2m merkezi olan Buhara\u2019ya geldi. Sel\u00e7uk\u00eeleri metbu olarak tan\u0131yan Karahanl\u0131lar\u2019\u0131n h\u00e2kimiyeti alt\u0131ndaki bu \u015fehir, o s\u0131rada \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00e7ok m\u00fchim bir merkezi idi. Ahmed, Buhara\u2019da, devrin en ileri gelen \u00e2lim ve mutasvv\u0131flar\u0131ndan \u015eeyh Yusuf Hemedan\u00ee\u2019ye intisap ederek onun \u015fiddetle n\u00fcf\u00fbzu alt\u0131nda kald\u0131 ve onunla beraber bir\u00e7ok yerler gezdi. \u015eeyhinin b\u00fcy\u00fck tevecc\u00fch\u00fcn\u00fc kazanarak, onun \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, halifesi olan Ahmed, ilk iki halifeden sonra, 555 (1160)\u2019te Buhara\u2019da \u015feyhin postuna ge\u00e7ti; fakat onun eski bir i\u015fareti mucibince, biraz sonra Yesi\u2019ye d\u00f6nd\u00fc ve \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar bu \u015fehirde kuvvetli bir tasavvuf davetk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 yapt\u0131.
\nAsya\u2019n\u0131n her taraf\u0131nda tarikatlerin kuvvetlendi\u011fi, her k\u00f6\u015fede tekkeler y\u00fckseldi\u011fi bu esnada, \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da, Kul\u00e7a civar\u0131nda, Yedisu hav\u00e2lisinde yeni ve kuvvetli bir \u0130sl\u00e2mla\u015fma ceryan\u0131 da inki\u015faf ediyordu. \u0130\u015fte Ahmed Yesev\u00ee bu m\u00fcsait \u015fartlar i\u00e7inde, S\u0131r-derya hav\u00e2lisinde, Ta\u015fkent ve m\u00fclhakat\u0131nda Seyhun \u00f6tesindeki bozk\u0131rlarda b\u00fcy\u00fck bir n\u00fcfuz kazand\u0131. Onun etraf\u0131nda toplananlar, \u0130sl\u00e2miyete yeni, fakat \u00e7ok kuvvetli ve samim\u00ee rab\u0131talarla ba\u011flanm\u0131\u015f g\u00f6\u00e7ebe yahut k\u00f6yl\u00fc T\u00fcrklerdi. Binaenaleyh \u0130sl\u00e2m ilimlerini ve \u0130ran edebiyat\u0131n\u0131 pek iyi bilmekle beraber, m\u00fcridlerine derv\u00ee\u015flik \u00e2dab\u0131n\u0131 telkin i\u00e7in, anlayabilecekleri bir dil ile hitap etmek mecburiyetinde kald\u0131 ve T\u00fcrklerin halk edebiyat\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 naz\u0131m \u015fekilleri, hece vezni ve olduk\u00e7a basit bir dil ile s\u00fbf\u00eeyane manzumeler yazd\u0131 bunlara, alel\u00e2de \u015fiirlerden ay\u0131rt etmek i\u00e7in \u201chikmet\u201d derler. Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin \u0130brahim adl\u0131 bir o\u011flu olmu\u015f ise de daha babas\u0131n\u0131n hayat\u0131nda \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr son zamanlara gelinceye kadar kendilerini Ahmed Yesev\u00ee s\u00fcl\u00e2lesinden addeden bir\u00e7ok kimselerin nesebi ise, onun Gevher \u015eehnaz adl\u0131 k\u0131z\u0131na ula\u015f\u0131r. Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin vefat\u0131ndan sonra mezar\u0131 \u00fczerinde yap\u0131lm\u0131\u015f olan t\u00fcrbe ve h\u00e2nk\u00e2h\u0131n Timur taraf\u0131ndan yeniden muhte\u015fem bir \u015fekilde, yapt\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve in\u015faat\u0131n iki y\u0131l s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyoruz. XIV. as\u0131rda, yaln\u0131z M\u00e2ver\u00e2\u00fcnnehr\u2019in \u015fehirli halk\u0131 de\u011fil, bozk\u0131r g\u00f6\u00e7ebeleri aras\u0131nda da \u00e7ok m\u00fchim bir ziyaretg\u00e2h olan bu mezar\u0131n tamiri, Timur\u2019un umumiyetle takip etti\u011fi din\u00ee siyaset pl\u00e2n\u0131na \u00e7ok uygundur. Uzmanlar taraf\u0131ndan bu devir mimarisinin en parlak mahsullerinden biri olarak kabul edilen bu t\u00fcrbe, cami ve h\u00e2ng\u00e2h, Timur\u2019dan ba\u015flayarak muhtelif as\u0131rlarda, muhtelif T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 taraf\u0131ndan ziyaret edilen bu t\u00fcrbe, yak\u0131n y\u0131llara kadar, orta Asya ve Volga T\u00fcrklerinin ve bilhassa \u00d6zbek ve Kazaklar\u0131n mukaddes bir ziyaretg\u00e2h\u0131 olmu\u015f, bozk\u0131r g\u00f6\u00e7ebeleri aras\u0131nda \u015fiddetle h\u00e2kim bir Yesev\u00ee k\u00fclt\u00fcn\u00fcn merkezi h\u00e2line girmi\u015ftir. Bilhassa k\u0131\u015f ortas\u0131na tesad\u00fcf eden muayyen bir zamanda, her y\u0131l burada on binlerce insan toplan\u0131r ve bir hafta \u00e2yin yap\u0131l\u0131rd\u0131. Yesev\u00ee menk\u0131belerinin as\u0131rlarca ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu sahalarda Yesev\u00ee m\u00fcridlerine ait bir\u00e7ok t\u00fcrbe harabelerine h\u00e2l\u00e2 tesad\u00fcf edilir. Timur zaman\u0131nda -hatt\u00e2 daha evvel ve daha sonra- zengin vak\u0131flara m\u00e2lik olan bu mukaddes mezar civar\u0131nda g\u00f6m\u00fclmek \u00d6zbek-Kazaklar i\u00e7in bir idealdir.
\nBug\u00fcn elimizde Ahmed Yesev\u00ee taraf\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 muhakkak hi\u00e7bir eser mevcut de\u011fildir, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden as\u0131rlarca sonra yaz\u0131lm\u0131\u015f muhtelif tasavvuf kitaplar\u0131nda yahut menak\u0131p mecmualar\u0131nda ona isnad edilen baz\u0131 s\u00f6zler, baz\u0131 hareketler, birtak\u0131m menk\u0131beler, Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin mutasavv\u0131f \u015fahsiyeti hakk\u0131nda bize tam ve do\u011fru bir fikir verebilmekten \u00e7ok uzakt\u0131r. Esasen bu eserlerden bir\u00e7o\u011funun orta Asya\u2019da Nak\u015fibendiye tarikatinin kurulu\u015fundan ve XV. as\u0131rda Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu memleketlerine yay\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra v\u00fccuda geldi\u011fi muhakkakt\u0131r. H\u00e2lbuki, Baba\u00ee, Hayder\u00ee ve Bekta\u015f\u00ee an\u2019anelerinin Ahmed Yesev\u00ee hakk\u0131ndaki rivayetleri, \u015f\u00fcphesiz, tarih\u00ee hakikate daha yak\u0131nd\u0131r. Binaenaleyh burada Yusuf Hemedan\u00ee halifelerinden olan Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin, bir taraftan Horasan mel\u00e2miyesinin, di\u011fer tarafdan \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan ve Seyhun havalisindeki \u015fi\u2019\u00ee cereyanlar\u0131n\u0131n tesiri alt\u0131nda, olduk\u00e7a geni\u015f ve serbest bir tasavvuf felsefesine sahip oldu\u011fu tahmin edilebilir. Fakat buna ra\u011fmen bu tarikat, M\u00e2ver\u00e2\u00fcnnehr ve H\u00e2rizm\u2019in b\u00fcy\u00fck s\u00fcnn\u00ee merkezlerinde daha ziyade \u201cOrtodoks \/ S\u00fcnn\u00ee\u201d bir mahiyet arzetmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Ahmed Yesev\u00ee, Yesi\u2019ye yerle\u015ferek, propagandas\u0131n\u0131 daha ziyade g\u00f6\u00e7ebe ve k\u00f6yl\u00fc bozk\u0131r T\u00fcrkleri aras\u0131nda teksif edince, Yesev\u00eelik, ister istemez bu muhitin \u015fartlar\u0131na tetabuk mecburiyetinde kald\u0131. Bu T\u00fcrkler samim\u00ee M\u00fcsl\u00fcman olmakla beraber, \u0130sl\u00e2miyet anlay\u0131\u015flar\u0131, tabiatiyle \u00e7ok sath\u00ee ve \u015fekl\u00ee idi; binaenaleyh Yesev\u00eelik bu g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrk muhitinde eski T\u00fcrk kab\u00eele an\u2019aneleri ile ge\u00e7mi\u015f gelenek unsurlar\u0131 kar\u0131\u015fmak mecburiyetinde kald\u0131: Nak\u015fibend\u00ee an\u2019anelerinde bile Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin zikir meclislerinde kad\u0131nlar ile erkeklerin bir arada bulunduklar\u0131 hakk\u0131nda rivayetler vard\u0131r.
\nAhmed Yesev\u00ee\u2019 ye ait menk\u0131beler ile tarih\u00ee rivayetleri tenkid\u00ee bir \u015fekilde mezcedersek, Yeseviye tarikatinin tarih\u00ee ve co\u011fraf\u00ee inki\u015faf\u0131 hakk\u0131nda \u015fu neticelere varabiliriz; bir T\u00fcrk s\u00fbf\u00eesi taraf\u0131ndan h\u00e2lis bir T\u00fcrk muhitinde kurulan bu ilk b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk tarikati, ilkin Seyhun hav\u00e2lisinde, Ta\u015fkent civar\u0131nda ve \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da kuvvetle yerle\u015fmi\u015f, sonra T\u00fcrk dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn M\u00e2ver\u00e2\u00fcnnehr ve H\u00e2rizm sahalar\u0131nda kuvvetlenmesi ile dayan\u0131\u015fma i\u00e7erisinde olarak oralarda da ehemmiyet kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Seyhun vadisinden ve H\u00e2rizm\u2019den bozk\u0131rlara ve Bulgar sahas\u0131na yay\u0131lan Yesev\u00eelik, galiba Mo\u011fol istil\u00e2s\u0131 neticesinde, Horasan, \u0130ran, Azerbaycan m\u0131nt\u0131kalar\u0131ndaki T\u00fcrkler aras\u0131nda da mevcudiyetini g\u00f6sterdikten sonra, XIII. as\u0131rda Anadolu’ya da girmi\u015ftir. Yesev\u00ee \u015feyhlerinin, bazen derv\u00ee\u015fleri ile beraber k\u00fc\u00e7\u00fck z\u00fcmreler h\u00e2linde, bu muhaceretleri, yava\u015f yava\u015f azalmakla beraber, XIV. as\u0131rda da devam etti: Hac\u0131 Bekta\u015f ve Sar\u0131 Saltuk gibi, en maruf Anadolu s\u00fbf\u00eelerinden ba\u015fka, Azerbaycan ve Anadolu sahalar\u0131ndaki bir \u00e7ok Yesev\u00ee derv\u00ee\u015flerinin an\u2019aneleri XVII. as\u0131rda h\u00e2l\u00e2 Dersim\u2019deki k\u0131z\u0131lba\u015f k\u00fcrt a\u015firetlerinden m\u00fchim bir k\u0131sm\u0131n\u0131n, bug\u00fcn bile, Ahmed Yesev\u00ee\u2019ye mensup olduklar\u0131n\u0131 iddia etmeleri, Yesev\u00ee propagandas\u0131n\u0131n vaktiyle Anadolu\u2019da ne kadar m\u00fchim bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 izaha k\u00e2fidir. Horasan\u2019da daha XIII. as\u0131rda Hayderiye tarikat\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131nda m\u00fcessir olan Yesev\u00eelik, yine bu asr\u0131n ikinci n\u0131sf\u0131nda Anadolu\u2019da Baba\u00ee ve Bekta\u015f\u00ee tarikatlerinin te\u015fekk\u00fcl\u00fcnde de m\u00fchim bir \u00e2mil oldu. (K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Ahmed Yesev\u00ee mad., \u0130A)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ahmed Yesev\u00ee\u2019nin, h\u00e2ceg\u00e2n silsilesine mensup oldu\u011fu iddias\u0131yla kendisine Hoca Ahmed Yesev\u00ee de derler; onun tarih\u00ee h\u00fcviyetini g\u00f6sterecek vesikalar o kadar az ve o derece menk\u0131belerle kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r ki, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n tenkit ve tahlili neticesinde bile kat\u00ee bir h\u00fckme varmak kabil olam\u0131yor. Mamafih, verece\u011fimiz malumat\u0131n, teferruat bak\u0131m\u0131ndan de\u011filse bile, umum\u00ee hatlar itibariyle hakikate \u00e7ok yak\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"doc_category":[34],"doc_tag":[],"class_list":["post-1327","docs","type-docs","status-publish","hentry","doc_category-alevilikte-oenemli-sahsiyetler"],"acf":[],"year_month":"2026-10","word_count":1369,"total_views":"3499","reactions":{"happy":"0","normal":"0","sad":"0"},"author_info":{"name":"redaktion","author_nicename":"redaktion","author_url":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/author\/redaktion\/"},"doc_category_info":[{"term_name":"Alevilikte \u00d6nemli \u015eahsiyetler","term_url":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/themen-kategorie\/alevilikte-oenemli-sahsiyetler\/"}],"doc_tag_info":[],"knowledge_base_info":[],"knowledge_base_slug":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/docs\/1327","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/docs"}],"about":[{"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/docs"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1327"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/docs\/1327\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1327"}],"wp:term":[{"taxonomy":"doc_category","embeddable":true,"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/doc_category?post=1327"},{"taxonomy":"doc_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/alevipedia.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/doc_tag?post=1327"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}