Gerçek ismi Şeyh Etau’l-Bekâ Baba İlyâs-i Horâsânî olan Baba İlyas’ın künyesi Ebu’l-Bekâ, nisbesi Horâsânî’dir. Moğol istilâsı neticesi yıkılan Hârizmşâhlar devleti sahasından Anadolu’ya göç eden bir Türkmen şeyhidir. Doğum yeri ve yılı hakkında kesin bir bilgimiz olmadığı gibi, Anadolu’ya göç etmeden önceki hayatı hakkında da kesin bir bilgimiz bulunmamaktadır. Torunu Elvan Çelebi’nin hicrî 733 / milâdî 1332-3 yılında kaleme aldığı Menâkibü’l-Kudsiyye adlı menâkıb-nâmede verdiği bilgiye göre, Baba İlyâs, kendisine bağlı Türkmenlerle Horâsân’dan Anadolu’ya göç edip Amasya yakınındaki Çat (bugünkü adı ile İlyâs) köyüne yerleşip bir zâviye kurmuş ve bağlı olduğu Vefâiyye tarikatini yaymaya başlamıştır.
Baba İlyâs-ı Horasânî, Âşıkpaşazâde’nin belirttiğine göre Vefâiyye tarikatına mensubudur. Bu sebeple Baba İlyas’ın şeyhi olarak gösterilen Dede Garkın’ın da aynı tarikata bağlı olduğu söylenebilir. Vefâiyye tarikatının XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da özellikle Türkmen zümreleri arasında yayıldığı, Yesevîyye, Kalenderiyye, Haydariyye gibi gayri Sünnî mahiyetteki öteki tarikatlarla birlikte XIV. yüzyılda dahi mevcudiyetini sürdürdüğü anlaşılmaktadır. (Eraslan, 1997, 132)
Baba İlyâs etrafına topladığı çok sayıdaki Türkmen müritleriyle, bir güç haline gelip o devir Anadolu’sunun sosyal ve siyasî hayatında önemli bir rol oynamıştır. Selçuklu idaresinin Türkmenler üzerindeki baskıların artması, Türkmenlerin kötü hayat şartları, Baba İlyâs’a pek çok mürid kazandırdığı gibi, Vefâiyye tarikatının hızla yayılmasına da sebep olmuştur. Türkmenleri bu baskılardan kurtarma çabaları ve tarikat propagandaları, onu bir «mehdî» hüviyetine sokmuş ve müritleri arasında Baba Resûlu’llâh olarak anılmasına sebep olmuştur. Hicrî 637 / milâdî 1240 yılında Selçuklu sultanı II. Gıyâsü’ddîn Keyhusrev’e karşı nüfuzu altındaki Türkmenleri ayaklandırmış, ayaklanmanın fiilî idaresini halifesi Baba İshâk’a bırakmıştır. Kendilerine «Babaîler» denilen ve Selçuklu idaresine isyan eden bu Türkmen zümresi, başlangıçta bazı zaferler kazanarak Güneydoğu ve Ortaanadolu’nun birçok bölgelerini ele geçirmişlerse de Amasya yakınlarında Mübârizü’d-Dîn Armağân Şâh kuvvetleri karşısında yenilgiye uğramışlardır. Bunun üzerine Amasya kalesine sığınan Baba İlyâs ve etrafındakiler yakalanarak idam edilmişlerdir. Baba İshâk idaresindeki diğer bir Türkmen grubu ise Konya üzerine yürümüş, ancak bunlar da Kırşehir yakınlarında Selçuklu kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratılmış, Baba İshâk’ın yakalanarak idam edilmesi ile isyan bastırılmıştır. Baba İlyas’ın başlattığı dinî-tasavvufî hareket, oğlu Muhlis Paşa ve diğer halifeleri vasıtasıyla Orta ve Batı Anadolu’da yayılmış, Abdalân-ı Rûm hareketini ve nihayet Bektaşîliği doğurmuş ve asıl önemlisi, XVI. yüzyılda Osmanlı belge ve vekayi’nâmelerinde Kızılbaş veya Râfizî adı verilen zümrelerin teşekkülüne zemin hazırlamıştır.