Kategoriler

Şah İsmail Hatâyî’nin Şiirlerinde Dile Gelen İman Esasları Üzerine Bir Değerlendirme

Şah İsmail Hatâyî’nin Şiirlerinde Dile Gelen İman Esasları Üzerine Bir Değerlendirme

Özet

Şah İsmail, Osmanlı-Safevi ilişkileri bağlamında ve taraftarlarının büyük bir kısmının Osmanlı tebaası olması hasebiyle hem tarihi kişiliği hem de dini aidiyeti itibariyle çokça tartışılan ve bir isimdir. Onun muarızları tarafından tartışmanın merkezine yerleştirilen konuların başında, başta Ehl-i Sünnet mensuplarınca esasları belirlenmiş olan İslam şeriatını ortadan kaldırmak olmak üzere, Hz. Muhammed’in dini otoritesini sarsmak ve Kur’an-ı Kerim’in naslarını hükümsüz kılmak gibi İslam’ın temel iman esasları arasında görülen hususları yok saydığına yönelik suçlamalar yer almaktadır.  Onu düşman olarak gören ve ötekileştiren döneminin Osmanlı uleması, onun Anadolu’daki Türkmenlerin akıllarını çelerek kendisine tabi kıldığını ve Şiileştirdiğini ileri sürmektedir. Ayrıca Safeviyye Tarikatının yedinci şeyhi olan Şah İsmail’in, temelde Sünni bir tarikat olan Safeviyye Tarikatını Şia misyonerliği yapan bir yapıya büründürdüğü de iddialar arasındadır. Sünni Ulemanın Şii olmakla itham ettiği Şah İsmail, Şiiler tarafından ise kabul görmüş bir isim değildir. Hatta modern dönem Şii yazarlardan Ali Şeriati, onu ve onun önderliğinde kurulan Safevi Devleti’ni, Şiiliği tahrip ederek, Hz. Ali etrafında şekillenen gerçek Şia’dan uzaklaştırmakla suçlamaktadır.

Taraftarlarının gözünde ise o bambaşka bir konumdadır. Hatta denilebilir ki, Alevilerin Hz. Ali adına zihinlerinde var olan yiğitlik, bilgelik, cesaret, yardımseverlik vb. niteliklerin tamamı Şah İsmail özelinde kendisine vücut bulmuştur. Aleviler için o İnsan-ı kâmil bir mürşid olmanın yanı sıra, inancı gelecek kuşaklara taşıyan yol önderlerindendir. Neredeyse her cemde kendisinden bir deyiş okunan Ulu Ozandır. Dolayısıyla onun ne şekilde inandığı üzerinde durulması gereken önemli bir husustur. Zira muarızlarının ona dair ortaya attığı İslam’ın temel inanç esaslarını sarsmak ve Hz. Muhammed’in şeriatını ortadan kaldırmaya çalışmak gibi iddiaların, siyasi kökenli olduğunun anlaşılması, onun inanç algısının araştırılmasıyla mümkün olacaktır. Onun şiirlerinde görünür olan inanç esasları üzerinde durduğumuz makalemizde, sosyal bilimlerin nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi metodu kullanılmıştır. Hem müellifin farklı araştırmacılarca latinize edilmiş divanındaki deyişlerinde ön plana çıkan inanç esasları üzerinde durularak hem de konu hakkında yazılmış, kitap, makale, arşiv belgesi vb. dokümanlar içerik analizine tabi tutularak, Şah İsmail hakkında ileri sürülen savların karşılığının olup olmadığı ortaya konulmuştur. Bu çerçevede, şiirlerinde vurguladığı iman esaslarının Şii ve Sünni İslam geleneği ile birleşen veya çelişen durumlarına da dikkat çekilmiştir.

Kaynaklar ve bibliyografya

Osmanlı Arşiv Kaynakları

BOA, A. {DVNSMHM.d.5-1401, H.17-09-973(M.1566)

BOA, A. {DVNSMHM.d.61-104, H-26-07-994(M.1586)

VGM. Vd. Nr. 803, s.179, Sıra No. 249, H. 24 Şaban 1170(M.1757)

Araştırma-İnceleme

Altunkaya, Mustafa. 2016. “Horasân Tasavvuf Ekolü ve Özellikleri”. Turkish Studies 11 (2): 127-48. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9393.

Ardoğan, Recep. 2009. “Taklîdî İmanın Geçerliliği”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50 (2): 39-70.

Aslan, Mustafa. 2024. “Sosyo-Kültürel Tarihin İzinde Çepni Alevileri:Gaziantep Çepnileri Örneği”. Içinde Alevi Topluluklar, editör Şükrü Aslan, 71-148. İstanbul: Gadev Alevi Akademisi Yayınları.

Aslanoğlu, İbrahim, ed. 1992. Şah İsmail Hatayî (divan, dehnâme, nasihatnâme ve Anadolu Hatayîleri). 96. İstanbul: Der Yayınları.

Aşıkpaşazade. 1332. Tevarih-i Al-i Osman Aşık Paşazade Tarihi. İstanbul: Matba-ı Amire.

Aydınlı, Osman. 2002. “İlk Mu’tezile’nin Özgür İrade Söylemi; Amr b. Ubeyd ve Kader Anlayışı”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2): 127-46.

Aytekin, Sefer. 1958. Buyruk. Ankara: Emek Basım – Yayımevi.

Bağdadî, Abdülkahir el-. 2011. Mezhepler Arasındaki Farklar. Çeviren Ethem Ruhi Fığlalı. 6. Baskı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.

Baharlu, İlgar. 2020. “Tasavvuf Klasikleri Eşliğinde Safevîler Öncesinde Sema (Semah)”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, sy 22 (Aralık), 179-98. https://doi.org/10.24082/2020.abked.297.

———. 2021. Şah’ın Bahçesinde Şah İsmail Öncesi ve Sonrası Kızılbaşlık. 1. Baskı. Istanbul: Kitabevi.

Bozkuş, Metin. 2003. Büveyhîler ve Şiîlik. Sivas: Vizyon Yayıncılık.

Devellioğlu, Ferit. 2008. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (Eski ve Yeni Harflerle). 25. Baskı. Ankara: Aydın Kitabevi.

Doğan, Hüseyin. 2014. “İ’caz Kavramı ve Kur’an’ın Mu’cizeliği Meselesi”. Kelam Araştırmaları Dergisi 12 (2): 117-46. https://doi.org/10.18317/kader.84662.

Düzdağ, Mehmet Ertuğrul. 1972. Şeyhülislâm Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı. İstanbul: Enderun Kitabevi.

Düzenli, Pehlul. 2005. “Şehülislam Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında Osmanlı Sünniliği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, sy 3 (K), 259-86.

Ekinci, Mustafa. 2002. Anadolu Alevîliği’nin Tarihsel Arka Planı. 1. Baskı. İstanbul: Beyan Yayınları.

———. 2010. Şah İsmail ve İnanç Dünyası. 1. Baskı. İstanbul: Beyan Yayınları.

Ergun, Sadeddin Nüzhet. 1956. Hatâyî Divanı Şah İsmail Safevî Edebî Hayatı ve Nefesleri. İkinci Baskı. İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi.

Ersal, Mehmet. 2022. “Aleviliğin Kurumsal Yapısında Değişim ve Dönüşüm: Ocak Sisteminden Tarikat ve Süreklere Evriliş”. ALEVİLİK–BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ, sy 26 (Aralık), 36-66. https://doi.org/10.24082/2022.abked.401.

Eşari, Ebu-’l-Ḥasen el-. 2005. İlk Dönem İslam Mezhepleri. Çeviren Mehmet Dalkılıç ve Ömer Aydın. Birinci Basım. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Fığlalı, Ethem Ruhi. 2008. İmâmiyye Şîası (Ca’feriyye Mezhebi)Doğuşu Gelişmesi ve Görüşleri. 2. Baskı. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.

Glassen, Erika. 1971. “Schah Ismâ’il, ein Mahdî der anatolischen Turkmenen?” Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft Band 121:61-69.

Gündüz, Tufan. 2017. Son Kızılbaş Şah İsmail. 7. Baskı. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.

Hoca Sadettin Efendi. 1992. Tacü’t – Tevarih. C. IV. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli. 2007. Makâlât. Çeviren Ali Yılmaz, Mehmet Akkuş, ve Ali Öztürk. Birinci Baskı. Alevi-Bektaşi Klasikleri Dizisi 2. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Kallek, Cengiz. 2022. “Kerekî, Muhakkık-ı Sânî”. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25. Cilt:280-82. Ankara: TDV.

Konur, Hikmet. 2005. “Horasan’ın İslam ve Tasavvuf Tarihine Katkısı (H. I-V. Asırlar)”. D.E.Ü.İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy XXI, 3-27.

Köprülü, M. Fuad. 2009. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. 11. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.

Kurt, Hasan. 2014. “Kelamcılara Göre Tahkiki İman”. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 3 (1): 73-101. https://doi.org/10.7596/taksad.v3i1.310.

Māturīdī, Ebû Mansûr el-. 2009. Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi. Çeviren Bekir Topaloğlu. Dördüncü Baskı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.

Münşî-yi Türkmen, İskender Bey. 2019. Târîh-i Âlem-Ârâ-yi Abbâsî. Çeviren Ali Genceli. C. I. Cilt. 5 c. Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Nachtmanova, Petra, ve Stephan Talneau, dir. 2019. The Saz Collection – Aşık Mevlüt Mertoğlu. Youtube.com. https://www.youtube.com/watch?v=_UGU7si_Hgs.

Ocak, Ahmet Yaşar. 2000. “Babaîler İsyanından Kızılbaşlığa: Anadolu’da İslâm Heterodoksisinin Doğuş ve Gelişim Tarihine Kısa Bir Bakış”. Belleten 64 (239): 129-60. https://doi.org/10.37879/belleten.2000.129.

Onat, Hasan. 1989. “Şiilik ve Günümüz Şiîliğinde Bazı Yeni Yaklaşımlar Üzerine”. İslami Araştırmalar 3 (3): 122-38.

Öz, Baki. 1997. Alevilik ile İlgili Osmanlı Belgeleri. 3. Basım. İstanbul: Can Yayınları.

Öz, Mustafa. 2012. Başlangıçtan Günümüze İslam Mezhepleri Tarihi. 2. Basım. İstanbul: Ensar Neşriyat.

Refik, Ahmet. 1994. Onaltıncı Asırda Rafızilik ve Bektaşilik. Çeviren Mehmet Yaman. Birinci Baskı. İstanbul: Ufuk Matbaası.

Sinanoğlu, Mustafa. 2000. “İman”. Içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 22:216-19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.

Sümer, Faruk. 1952. “Kızılbaşlık ve Safevi Devleti”. Resimli Türk Mecmuası, 1952.

———. 1999. Safevi Devletinin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. 2. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Şah İsmail, Hatâyî. 2017. Hatâyî Dîvânı: İnceleme – Tenkitli Metin – Tıpkıbasım. Editör Muhsin Macit. 1. Baskı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.

Şehristânî, Muhammed Abdülkerîm eş-. 2005. İslâm Mezhepleri (el-Milel ve’n-Nihal). Çeviren Mustafa Öz. 1. Basım. İstanbul: Ensar Neşriyat.

Şeriati, Ali. 2011. Ali Şiası Safevî Şiası. 2. Baskı. Ankara: Fecr Yayınları.

Topaloğlu, Bekir. 2004. Kelâm Araştırmaları Üzerine Düşünceler. 1. Basım. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı.

———. 2007. Kelâm İlmi Giriş. İlaveli Sekizinci Baskı. İstanbul: Damla Yayınevi.

Topaloğlu, Bekir, Yusuf Şevki Yavuz, ve İlyas Çelebi. 2012. İslâm’da İnanç Esasları. 13. Baskı. İstanbul: Çamlıca Yayınları.

Uğur, Ahmet. 1987. İbn-i Kemal. 1. Baskı. İzmir.

Yaman, Ali. 2004. Alevilik’te Dedelik ve Ocaklar: Dedelik Kurumu Ekseninde Değişim Sürecinde Alevilik. İstanbul: Karacaahmet Sultan Derneği Yayınları.

———. 2011. “Alevilikte Ocak Kavramı: Anlam ve Tarihsel Arka Plan”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sy 60, 43-64.

Yavuz, Yusuf Şevki. 2012. “Usûl-i Selâse”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42:212. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.

Yazıcı, Tahsin. 1979. “Şah İsmail”. Içinde İslam Ansiklopedisi, 2. Baskı, 11:275-79. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.

Yeşilyurt, Temel. 2003. “Alevi-Bektaşi Düşüncesinde İman”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (Haziran):17-26.

Yeşilyurt, Temel, ve Osman Oral. 2012. “İman’da İkrar Kavramı”. Kelam Araştırmaları Dergisi 10 (1): 31-44.

Yıldırım, Arif. 2005. “İslâmî İman Objelerinin Bölünemezliği”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy 24 (Aralık), 15-48.

Yıldırım, Rıza. 2017. Aleviliğin Doğuşu: Kızılbaş Sufiliğinin Toplumsal ve Siyasal Temelleri 1300-1501. Çeviren Barış Yıldırım. 1. baskı. İletişim yayınları Araştırma – inceleme dizisi, 2520 415. İstanbul: İletişim Yayınları.

———. 2020. Menâkıb-ı Evliyâ (Buyruk) Tarihsel Arka Plan, Metin Analizi, Edisyon-Kritik Metin. 1. Baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Yıldız, Harun. 2021. “Alevilik’te İnanç, İbadet/Erkânlar ve Ahlaki Boyut”. Içinde Alevilik Bektaşîlik Tarihi, Dini, Sosyal ve Güncel Boyutlarıyla, 1. Baskı, 173-201. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları.

Makaleyi beğendiniz mi?
Gönderiyi paylaş
Tarihinde güncellendi 20. Şubat 2025

Feedback

Ihre Meinung ist uns wichtig! Nutzen Sie unser Feedback-Formular, um uns Ihre Gedanken und Anregungen mitzuteilen.

Geri bildirim

Görüşleriniz bizim için önemli! Düşüncelerinizi ve önerilerinizi bize bildirmek için geri bildirim formumuzu kullanın.

Konu isteği

Alevilikle ilgili hangi konuların ilginizi çektiğini bize bildirin. Konu önerileri için formumuzu kullanın!