Makâlât, Hacı Bektaş Veli tarafından “dört kapı” ve “kırk makâm”ı açıklamak amacıyla yazılmış olduğuna iananılan kitabın adıdır. Tasavvufî nitelikli bir eser olarak göze çarpmaktadır. “Dört kapı”dan maksat, ‘şeriat”, “tarikat”, “ma’rifet” ve “hakikat” kapılarıdır. “Kırk makâm” ise bu kapılardan geçildikten sonra ilerlenecek kırk tane merdiven basamağıdır. Hacı Bektaş Velî, kapı ismini verdiği bölümlerin her birindeki onar makâmı ve bir sonraki makâma erebilmek için nasıl davranmak gerektiğini anlatmaktadır.
Makâlât’ın tamamı “Dört Kapı”dan ibâret değildir. Diğer başka konular da ele alınmıştır. Kitapta bir mukaddime ile on bir bâb mevuttur:
Mukaddimede besmele, hamdele ve salvele; Hacı Bektaş Velî’yi medheden bir giriş vardır.
Birinci bâbda insanoğlunun dört unsurdan dört ayrı gürûh hâlinde yaratıldığı anlatılmaktadır.
İkinci bâbda, dört kapının her birinin on makâmı olduğu belirtilmekte ve ondan sonra da şerîatın ilk makâmı olan îmân anlatılmaktadır.
Üçüncü bâb: Burada şerîatın îmândan sonraki makâmları açıklanmaktadır.
Dördüncü bâb: Bu bâbda tarikat makâmları açıklanır
Beşinci bâb: Mârifetin makâmları açıklanmaktadır
Altıncı bâb: Hakikatin makâmları izah edilir.
Yedinci bâb: Ma’rifetin açıklanmasıdır
Sekizinci bâb: Şeytânın hallerini açıklar
Dokuzuncu bâb: tevhîdü’l-maârif açıklanır
Onuncu bâb: Âdem aleyhi’s-selam sıfâtlarını ele alır.
Makâlâtda dört gurup insan ele alınmıştır, bunlar âbidler, zâhidler, ârifler ve muhiblerdir. Bunları dör unsurla karşılaştırır. Abidler yeldendir (havadandır), zahidlerin aslı oddandır (ateştendir), âriflerin aslı sudandır, muhiblerin aslı topraktandır.
Makâlât’ın her bölümünde konuyla ilgili olarak ayet ve hadisler getirilmiştir. Bu eserin bizzat Hacı Bektaş Velî’ye âit olması tartışma konusu olsa bile Alevi- Bektaşî geleneğince oluşturulmuş bir tasavvuf eğitimi kitabı olduğundan şüphe yoktur.
